Aanloop naar de oorlog 1900-1942

Politiek-militaire ontwikkelingen

Machthebbers

De Indonesische archipel kende vele machthebbers. Koninkrijken van lokale vorsten, maar ook invloeden van buitenaf – bijvoorbeeld uit de Arabische wereld en China. Vanaf de zestiende eeuw krijgen ook westerse mogendheden macht in de archipel. Zo hebben Portugese en Britse machthebbers korte tijd het gezag. De Nederlandse overheersing is de langste in de geschiedenis. Om het immense eilandenrijk te kunnen controleren en besturen, maken de Nederlanders gebruik van de inheemse bevolking. Zo worden met name christelijke Molukkers ingezet als ambtenaar, hulppredikant, onderwijzer of soldaat. 

Ethische politiek

Rond 1900 komt de archipel bijna volledig onder Nederlands bewind. Nederland start met de ethische politiek. Doel is meer zelfstandigheid voor de kolonie, beter onderwijs en betere leefomstandigheden voor de Indonesische bevolking. Nederland stelt de lagere en middenfuncties in het koloniale bestuur zeer geleidelijk open voor Indonesiërs.

Nationalisme

Rond 1920 wordt de opkomst van het Indonesisch nationalisme duidelijk zichtbaar. In 1927 richt Soekarno met een aantal andere leiders de Partai Nasional Indonesia (PNI) op, die streeft naar onafhankelijkheid van Indonesië. De Nederlandse koloniale autoriteiten houden de partij scherp in de gaten. Zij beperken de vrijheid van meningsuiting en het recht van vergaderen. Eind 1929 worden de PNI-leiders gearresteerd en verbannen.

Oorlog in Europa

In Europa lopen de spanningen op door de agressieve politiek van Adolf Hitler. Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog raakt de export van goederen en het vervoer van passagiers naar Nederlands-IndiJoodse vluchtelingen uit Europa wijken uit naar Nederlands-Indië. Op 10 mei 1940 valt Duitsland Nederland binnen. Indo-Europese, Molukse en Indonesische studenten in Nederland sluiten zich aan bij het verzet tegen Duitsland.

Gevolgen in Indië

Als reactie op de Duitse inval in Nederland interneren de Nederlandse autoriteiten in Indië alle Duitse mannen boven de 17 jaar. Zij worden als staatsvijandelijk beschouwd. De autoriteiten nemen Duitse schepen en bezittingen in beslag. Het Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL) heeft het monopolie op geweld in de kolonie. Rekening houdend met een Japanse aanval besluit het KNIL tot mobilisatie. Mannen gaan aan de slag als stads- en landwachten, vrouwen in het Vrouwen Automobiel Corps (VAC) en in de Centrale Commissie tot Organisatie van Vrouwenarbeid in Mobilisatietijd (COVIM).

Sociaal-economische veranderingen

Investeringen

In de negentiende en begin twintigste eeuw veranderen technologische en economische ontwikkelingen het leven in Nederlands-Indië. Belangrijk zijn de opening van het Suezkanaal in 1869 en de toenemende vraag naar rubber, koffie, suiker en thee. Nederlands-Indië ontwikkelt zich in rap tempo tot een moderne economie, gebaseerd op export van mineralen en tropische landbouwproducten als rubber, koffie, suiker, thee, kina, tabak en palmolie. Nederland investeert in de aanleg van plantages, havens, kanalen, spoorwegen en wegen. De Koninklijke Paketvaart Maatschappij (KPM) verbindt de eilanden.

Cultuur

Ook op cultureel gebied ontwikkelt de kolonie zich sterk. De Nederlands Indische Radio Omroep Maatschappij (NIROM) start radio-uitzendingen. Bioscopen, grammofoonplaten, muziekverenigingen, kranten, tijdschriften en luxeartikelen illustreren de opkomst van de moderne consumptiemaatschappij.

Crisis

Nederlands-Indië blijft echter niet vrij van de wereldwijde crisis in de jaren dertig. De export neemt af en de bezuinigingen van de overheid leiden tot sociale onrust.

Dagelijks leven

Indo-Europeanen

Europese migranten vermengen zich vanaf de zestiende eeuw met de lokale Indonesische bevolking tot een tussengroep van Indo-Europeanen: personen met Nederlandse en Indonesische (groot)ouders. Een andere naam voor Indo-Europeanen is Indische Nederlanders. De Indische mengcultuur bevat Europese, Arabische en Aziatische voorouders, met duidelijke invloeden uit onder meer Nederland, België, Duitsland, Engeland, Frankrijk, Hongarije, Zwitserland, Indonesië, China en Japan.

Status

Juridisch hebben Indo-Europeanen de status van Nederlander. Zij zijn opgenomen in de Burgerlijke Stand voor Europeanen en hebben militaire dienstplicht. Qua beroep zien we Indo-Europeanen vooral in het middenkader.

Migranten uit Europa

De economische en technologische ontwikkelingen trekken een grote groep Europese migranten aan. Sommigen vestigen zich voorgoed in de kolonie en vermengen zich met de Indonesische bevolking. Anderen maken carrière, verdienen veel geld en gaan na een aantal dienstjaren terug naar Europa.

Concurrentie

Indo-Europeanen krijgen door de ethische politiek concurrentie van Indonesië en verliezen privileges, zoals toegang tot onderwijs, verenigingen en banen uit het middenkader. Als reactie daarop verenigen Indo-Europeanen zich in politieke en maatschappelijke organisaties, zoals het Indo-Europeesch Verbond (IEV).

Loyaliteiten

Meer zelfstandigheid

Nederland komt deels tegemoet aan het Indonesische verlangen naar grotere zelfstandigheid. In 1918 wordt daarvoor de Volksraad opgericht, die echter alleen een adviserende functie heeft. Op provinciaal en gemeentelijk niveau ontstaan soortgelijke raden.

Geen zelfbestuur

In 1936 dient Volksraadslid Soetardjo de petitie Soetardjo in. Hij vraagt hierin om zelfbestuur van de kolonie binnen tien jaar, als deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De regering in Den Haag vindt de Indonesië echter nog niet rijp voor autonomie. Dit zet de verhoudingen tussen Europeanen, Indo-Europeanen en Indonesië verder onder druk.