Japanse bezetting 1942-1945

Politiek-militaire ontwikkelingen

Pearl Harbor

Met een verrassingsaanval op de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbor in Hawaï opent Japan op 7 december 1941 de strijd tegen de westerse mogendheden. Een dag later verklaren Amerika, Groot-Britannië en Nederland (vanuit Londen) de oorlog aan Japan. In dezelfde maand bundelen de westerse mogendheden hun militaire krachten in het ABDA-Command.

Inval in Nederlands-Indië

In januari 1942 overmeestert Japan het eiland Tarakan, voor de kust van Borneo, om daarna de andere eilanden van de archipel te bezetten. KNIL-detachementen verweren zich. Na de slag in de Javazee, die op 28 februari 1942 eindigt met een nederlaag van de geallieerde vloot onder schout-bij-nacht Karel Doorman, landen de Japanse troepen op 1 maart op Java, het laatste bolwerk. Gevechten tussen het Japanse leger en het Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL) volgen.

Japans bestuur

Het KNIL capituleert op 8 maart 1942 waarna Nederlands-Indië onder Japans militair bestuur komt. De Japanners militariseren de samenleving. Jonge Indonesiërs worden getraind in (para)militaire organisaties als de PETA, en komen als hulpsoldaten (heiho’s) in dienst van de Japanners.

Indische regering

De Indische regering wijkt uit naar Australië en vestigt zich in Brisbane. Ook een deel van het KNIL gaat naar Australië en bestrijdt Japan van daaruit, samen met de Australiërs. Het KNIL staat onder Amerikaans opperbevel van generaal Douglas MacArthur. De Koninklijke Marine wijkt uit naar Ceylon (het huidige Sri Lanka).

Capitulatie Japan

In de loop van 1945 verloopt de Japanse strijd minder voortvarend. De Japanse bezetter benadert Indonesische nationalisten, die zich willen voorbereiden op Indonesische onafhankelijkheid. Het Japanse legerhoofdkwartier belooft de nationalistische leiders Soekarno en Hatta dat Japan de onafhankelijkheid van Indonesië zal erkennen. De oorlog duurt uiteindelijk tot 15 augustus 1945, de dag waarop Japan zich aan de geallieerde strijdkrachten overgeeft.

Sociaal-economische veranderingen

Groot-Azië

Japan droomt van Zuidoost-Azië als een economische grootmacht. De Groot-Aziatische Welvaartssfeer, onder leiding van Japan, zou zich daarbij met behulp van de eigen hulpbronnen in zijn economische behoeften moeten voorzien. Nederlands-Indië, rijk aan grondstoffen zoals aardolie, rubber, bauxiet en tin, is in de ogen van Japan een belangrijk onderdeel van dit gewenste machtsblok.

Burgerkampen

Japan wil Europese burgers zo veel mogelijk uit de samenleving weren. Zij interneren hen daarom in burgerkampen. Indo-Europeanen moeten vanwege hun Aziatische herkomst in de Indonesische bevolking opgaan. Tijdens de Japanse bezetting verslechtert de situatie van vele Nederlanders en Indo-Europeanen, die voor de oorlog vaak de betere posities hadden en grote woningen bezaten.

Dagelijks leven

Verbod op Nederlands

Het dagelijks leven wordt gecompliceerder. Banktegoeden worden bevroren, salarissen worden verlaagd of niet meer uitbetaald en pensioenen worden stopgezet. Niemand mag nog Nederlands praten, Nederlandstalige scholen sluiten en de Nederlandse pers en radio zijn verboden.

Registratie

Vanaf april 1942 moeten alle Nederlanders boven de 17 jaar op Java zich verplicht registreren. De Japanners onderscheiden ‘volbloed’ Nederlanders, Belanda-Indo’s en Indonesiërs. In sommige plaatsen gebruikt men meer categorieën, waardoor willekeurige registraties ontstaan op basis van bijvoorbeeld de kleur ogen en de kleur van het haar.

Internering

Na de registratie worden de mannen geïnterneerd, met uitzondering van mannen die (tijdelijk) nodig zijn om het openbare leven op gang te houden. In oktober 1942 volgt de internering van vrouwen, kinderen en ouderen in burgerkampen. De Japanse bezetter neemt de achtergebleven eigendommen in beslag. In totaal worden ongeveer 100.000 van de circa 320.000 Nederlanders geïnterneerd. De niet-geïnterneerde Nederlanders zijn voor een groot deel Indo-Europeanen. Zij blijven grotendeels buiten de kampen, althans, op Java. Daarbuiten worden Indo-Europeanen wel geïnterneerd.

Verslechtering

Gevangenen en geïnterneerden krijgen het in de loop van de oorlog steeds slechter. Na mei 1945, het laatste jaar van de bezetting, stijgt het aantal sterfgevallen door ziekte, uitputting en ondervoeding zeer snel. En hoewel Japan op 15 augustus 1945 capituleert, bereikt dit nieuws de geïnterneerden in de kampen soms pas vele dagen of zelfs weken later.

Buiten de kampen

De Japanners willen dat de Indo-Europeanen zo veel mogelijk in de Indonesische bevolking integreren. Voor hen gelden dus dezelfde maatregelen en onzekerheden als voor de Indonesiërs. Zo heeft iedereen buiten de kampen verplicht corvee in het wijkenstelsel (toenarigoemi-systeem). De levensomstandigheden zijn vaak niet veel beter dan in de krijgsgevangenen- of interneringskampen.

Loyaliteiten

Verzet

De Japanse bezetter zet bestaande verhoudingen en loyaliteiten tussen de bevolkingsgroepen op scherp. Sommige (Indo-)Europeanen en Indonesiërs verzetten zich tegen de Japanners. Ook in de kampen verzetten sommige krijgsgevangenen en geïnterneerde burgers zich tegen de slechte omstandigheden. Elke vorm van verzet wordt door Japan onderdrukt.

Guerrilla

Op Timor blijft het KNIL ondertussen uit handen van de Japanse bezetter en voert samen met Australische militaire eenheden tot en met december 1942 een guerrilla-oorlog. Ook op Celebes en Nieuw-Guinea blijft er na de capitulatie verzet van het KNIL.